Elias Canetti – De fakkel in het oor

Zo’n zeven jaar geleden las ik De behouden tong, het eerste deel uit de autobiografie van Elias Canetti. Hierin beschrijft de schrijver zijn jeugdjaren tot aan zijn zestiende. Het was hier en daar een pittig boek, maar absoluut de moeite waard. Ik kijk er met veel plezier op terug. Een tijdje terug liep ik in een antiquariaat het tweede deel in deze autobiografie tegen het lijf, De fakkel in het oor. Ik kreeg spontaan weer zin om me onder te dompelen in Canetti’s leven.

Elias Canetti groeide op in een bijzonder interessante tijd en woonde gedurende die tijd op plekken waar ‘het’ gebeurde. In De fakkel in het oor volgen we hem van zijn zestiende tot zijn zesentwintigste, een periode waarin hij in Frankfurt, Wenen en Berlijn woonde. Wat het voor de lezer interessant maakt is enerzijds Canetti’s persoonlijke ontwikkeling. Van een zeer belezen en intelligente student ontpopt hij zich gaandeweg tot schrijver. Je ziet zijn schrijverschap langzaam voor je neus ontstaan. Als geen ander kan hij zijn gedachten en ideeën uit die tijd terughalen en daar als schrijver-op-leeftijd op reflecteren. Hij lijkt het zich veelal nog precies te herinneren en heeft tegelijkertijd de nodige distantie in de tijd om alles objectief weer te geven.

Maar wat het boek echt smakelijk maakt zijn alle mensen die hij ontmoet en die hij vaak zeer treffend weet te beschrijven. Canetti heeft een goed ontwikkeld oog en oor voor de kleurrijke personen die hij ontmoet. Hij staat nog altijd bekend als iemand die ongelooflijk goed kon luisteren naar mensen, maar ook iemand bij wie mensen vaak al na een paar minuten hun diepste zielenroerselen begonnen te spuien. Zonder meer prettige eigenschappen voor een schrijver.

In deze periode ontmoet hij zijn latere vrouw Veza. In Wenen raakt hij in de ban van Karl Kraus, de man achter het blad Die Fackel en de beruchtste openbare intellectueel in Wenen. In 1927 raakt Canetti zijdelings betrokken bij een grote arbeidersopstand in Wenen. Deze groepservaring binnen een tot grote woede opgezweepte massa zet Canetti op het spoor van zijn latere standaardwerk Massa en macht. De opstand eindigt met een grote brand in het Weense gerechtsgebouw, waarop de politie negentig mensen doodschiet; een gruwelijke gebeurtenis die grote indruk maakt op de dan 22-jarige Canetti. Deze brand zal de kiem vormen van zijn beroemde roman Het martyrium, een boek wat hij aan het eind van De fakkel in het oor begint te schrijven.

In Berlijn is Canetti maar kort, gedurende twee zomerperiodes in 1928 en 1929. Laat dit nou net een van de boeiendste perioden in de Berlijnse geschiedenis zijn. We zitten dan nog in de Weimarrepubliek. De Tweede Wereldoorlog lijkt nog ver weg, maar Hitler en zijn nationaal-socialisten roeren zich al in de coulissen. Er ontstaat een internationale economische crisis met grote gevolgen. De wind van verandering is al opgestoken, maar in Berlijn is alles nog één groot feest. Alle schrijvers, kunstenaars en musici die er toe doen lijken zich allemaal in Berlijn te bevinden op dat moment en Canetti staat er met zijn neus bovenop.

Met name Bertolt Brecht en Isaak Babel maken grote indruk op hem. Brecht als de beroemde schrijver die het hoogste woord voert in de drukbezochte Berlijnse café’s, tegen wie men opkijkt en die nogal lastig is in de omgang. Isaak Babel is juist de bescheidenheid zelve. Het liefst observeert hij stilletjes de andere bezoekers in café’s en restaurants, om zo inspiratie op te doen voor zijn meesterlijke verhalen. Canetti zuigt alles op als een spons en scherpt zijn eigen gedachten aan die van de mensen die hij ontmoet. Gaandeweg ontwikkelt hij zijn eigen ideeën, van waaruit je de contouren ziet opdoemen van de latere Nobelprijswinnaar.

Als lezer zit je op de eerste rang. Het knappe bij Canetti is, wat voor hem inspirerend is weet hij over een grens van bijna 100 jaar net zo inspirerend te maken voor de lezer van nu. Zijn stijl is zeer treffend in de beschrijvingen, hoewel soms ook lastig in de meer filosofische, beschouwende momenten. Net als De behouden tong neem ik De fakkel in het oor mee in mijn eigen leesbagage. Dit zijn boeken die je verrijken en aanzetten tot verder lezen. Gelukkig telt de autobiografie van Elias Canetti nog meerdere delen.

Elias Canetti – De fakkel in het oor
Uitgeverij De Arbeiderspers, 1982
Oorspronkelijke titel Die Fackel im Ohr, Lebensgeschichte 1921-1931, 1980
Vertaald uit het Duits door Theodor Duquesnoy
360 pagina’s

4 thoughts on “Elias Canetti – De fakkel in het oor

  1. Hoi, een mooie bespreking! Ik heb ook ooit de eerste drie delen van zijn autobiografie gelezen en ik vond het inderdaad ongelooflijk wat hij allemaal nog wist over zijn jonge jaren. Die man moet een ongelooflijk goed geheugen hebben gehad of ontzettend veel uit zijn duim hebben gezogen. Als je van de Privé-Domeins houdt, de 7 delen van de memoires van Konstantin Paustovski zijn ook zonder meer geweldig. Groetjes, Erik

    1. Dank je wel, Erik! De Privé-Domeins bevallen uitstekend, daar wil ik er zeker nog meer van gaan lezen. Ik heb nog een deeltje Flaubert en een deeltje Colette ongelezen in de kast staan, dus dat komt vast goed. Dank ook voor de tip van Paustovski, die komt op het lijstje. Hartelijke groeten, Casper.

      1. Hoi Casper, ik houd zelf ook een blog bij met korte besprekingen van boeken, restaurants en de laatste tijd vooral ook films. Misschien vind je het leuk om daar eens te kijken: erikleest.blogspot.nl. Groetjes, Erik

        1. Ik heb gelijk een kijkje genomen op je blog, Erik. Ziet er goed uit. Leuk om te zien dat je zoveel reisverhalen hebt gelezen en mooi vindt. Da’s een genre waar ik zelf ook graag naar teruggrijp. En een hoop filmtips, interessant. Ik ga zeker vaker kijken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *