Patti Smith – Jaar van de aap

Bij Patti Smith denk ik aan Roemenië. Dat is een positieve associatie. Ik heb inmiddels alle drie haar memoirs gelezen, Just kids, M-Train en het zojuist in vertaling verschenen Jaar van de aap en alle drie las ik ze in Roemenië. Althans, dat was de bedoeling. In navolging van Just kids en M-Train lag nu ook Jaar van de aap klaar in de reistas. Alleen staat die reistas nog altijd in een hoekje van de slaapkamer, in afwachting van betere tijden. Een vakantie die kant op zit er voorlopig even niet in. Om toch een klein beetje in vakantiestemming te komen besloot ik Jaar van de aap dan maar gewoon in de eigen achtertuin te lezen. Dat was een goed idee. Niet alleen zweefde ik zo in gedachten toch een beetje boven het land van mijn schoonfamilie, het nieuwste boek van Patti Smith beviel me wederom erg goed.

Zoals gezegd, Jaar van de aap is Smiths derde memoir. Hierdoor heb ik het gevoel dat ik haar weer een klein beetje beter heb leren kennen. Dit bedoel ik overigens niet in de zin van een hijgerige groupie die zijn idool helemaal denkt te kennen. Nee, volgens mij kun je iemand anders nooit echt helemaal leren kennen en mijn idool is Patti Smith ook niet speciaal. Het is meer dat ik bepaalde aspecten uit haar wereld herken uit haar eerdere boeken en dat zo’n nieuw boek lezen hierdoor voelt alsof je een oude vriend na lange tijd weer spreekt. Dat geeft een prettig gevoel van herkenning.

Het zijn boeken waarin Smith terugkijkt en waarin haar herinnering aan bepaalde personen die belangrijk voor haar waren centraal staat. Just kids beschrijft haar vriendschap met de vroeg gestorven fotograaf Robert Mapplethorpe. In M-Train denkt ze terug aan haar overleden echtgenoot Fred ‘Sonic’ Smith en haar broer Todd. Jaar van de aap is Smiths verslag van het jaar 2016, het jaar waarin haar oude vriend Sandy Pearlman een hersenbloeding krijgt en in coma raakt. Ook schrijver Sam Shepard, met wie Smith ooit een relatie heeft gehad en met wie ze altijd veel samen schreef, gaat ernstig achteruit door ALS en overlijdt uiteindelijk in 2017.

In een interview met Lieke Kézér in Trouw vorige week vertelt Smith dat ze niet van plan was Jaar van de aap te schrijven: “Net zomin als ik ooit van plan ben geweest M-Train te schrijven. […] Ik schrijf altijd als ik onderweg ben. Als ik teken moet ik alleen zijn, een tekening heeft een bepaalde concentratie nodig, dat is een delicaat iets. Maar schrijven kan ik ook in een trein of in een rumoerig café. In 2016 was ik veel in beweging en hield ik een dagboek bij. Die aantekeningen werden Jaar van de aap.”

Als ik iets onthouden heb uit deze boeken is het dat Patti Smith het liefst ergens in een achenebbisj café in haar eentje een espresso zit te drinken, onderwijl aantekeningen makend in haar notitieboekje. Of dat ze graag de rust van haar appartement in New York opzoekt. Toch beroert het leven ook haar. In 2016 wordt Smith zeventig en het is het jaar van de verkiezing van de door haar verfoeide Donald Trump. Feitelijke gebeurtenissen die hun weg terugvinden in het boek. Zelf zou ze Jaar van de aap echter autobiografische fictie noemen. “Ik heb ook personages verzonnen en er veel dromen in verwerkt”, vertelt ze. In het boek staan veel verwijzingen naar kinderboeken als Alice in Wonderland en The wizard of Oz. In het interview vertelt Smith dat dit soort magische verhalen voor haar als kind erg belangrijk waren, maar dat ze ook nu nog een deel van haar leven zijn. Misschien dat magie en verbeelding een tegenwicht kunnen bieden tegen de grauwe werkelijkheid?

Door haar werk als muzikant en tegenwoordig ook als schrijver reist Smith veel. Waar ze ook is ter wereld, haar dromerige, associatieve geest gaat soms met haar aan de haal, zodat ze zelf ook niet altijd weet of ze nou droomt of wakker is. Waar M-Train en Just kids dichter bij de werkelijkheid bleven, zitten er in Jaar van de aap duidelijk meer dromen en fantasie. Dat maakt dat je als vanzelf trager gaat lezen, om mee te gaan in haar poëtische gedachtewereld. Ook de zwart-wit foto’s die ze overal met haar trouwe Polaroid-camera neemt en die door het boek heen zijn afgedrukt dragen bij aan de dromerige, soms surrealistische sfeer.

Een pageturner is het boek daardoor zeker niet. Eerder een boek waarin je van alles wilt aanstrepen om er later nog eens op te kauwen. Smith verwijst zoals altijd naar allerlei boeken en schrijvers die voor haar belangrijk zijn. Zo was ze in M-Train bijvoorbeeld vol van Japan en de beroemde schrijver Murakami. In Jaar van de aap zit meer droogte en woestijn. Ditmaal komen de Chileense schrijver Roberto Bolaño en zijn magnum opus 2666 regelmatig terug. Smith belandt in een café (waar anders?) in een amusante discussie over Bolaño en diens werk, een ietwat vervreemdend gesprek dat ze treffend beschrijft.

Deze oprechte bewondering voor mooie dingen in de kunst en het leven, samen met haar vertrouwen in de kracht van de verbeelding, geven al haar boeken een grote energie. Ondanks het verdriet om haar vrienden die er niet meer zijn, over de tijd die steeds sneller lijkt te verstrijken, zijn haar boeken optimistisch en inspirerend. Patti Smith staat open voor melancholie, als dat bij het moment past, en op andere momenten staat ze open voor de mooie dingen die er gelukkig ook nog steeds zijn.

Zelf zegt ze: “Ik droom er nog steeds van om een geweldig boek te schrijven. Een écht geweldig boek. Een boek dat nog niet geschreven is. Zo gulzig is de artiest.” Of, zoals Sam Shepard aan het eind van het boek tegen haar zegt, tijdens een van de laatste keren dat ze elkaar zien: ‘Per slot van rekening, zei hij, is alles voer voor een verhaal, wat er dus op neerkomt, denk ik, dat wij allemaal voer zijn.’ (p. 208)
Ik ben benieuwd en blijf haar lezen, hopelijk volgende keer weer in Roemenië.

Patti Smith – Jaar van de aap
De Geus, 2020
Oorspronkelijke titel Year of the Monkey, 2019
Vertaald uit het Engels door Astrid Huisman
216 pagina’s

Facebooktwitterlinkedinmail

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *