Rosa Luxemburg – Ik voel me in de hele wereld thuis

Ik maak een wandeling door de natuur, ergens aan de rand van de stad Haarlem. In mijn rugzak heb ik Ik voel me in de hele wereld thuis, de bundeling brieven van Rosa Luxemburg die onlangs is verschenen. Ik besef dat ik nu doe wat zij het liefste deed: wandelen en mijmeren in de buitenlucht. En al overleed Luxemburg in 1919 en zijn deze brieven dus al meer dan honderd jaar oud, de geluiden van de vogels en de kikkers, de geur van de bloemen en het gevoel van de wind in je nek voelen voor een wandelaar in 2020 nog precies hetzelfde.

Rosa Luxemburg schreef het merendeel van de brieven in dit boek vanuit de gevangenis. Ze was actief als socialist, marxist en revolutionair en schreef tijdens haar leven (1871-1919) vele kritische artikelen en boeken over politiek en economie. Haar pacifistische betogen werden haar niet in dank afgenomen in het Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog en daarom moest ze het grootste deel van de oorlog doorbrengen achter tralies. Ook in de jaren voor de oorlog zat ze al een aantal keer vast.

Ooit las ik De Profundis, de lange brief die Oscar Wilde vanuit de gevangenis schreef aan zijn geliefde, Lord Alfred Douglas. Het is een zeer emotionele brief, waarin de ooit beroemde maar nu gevallen Engelse schrijver zich welbespraakt beklaagt over zijn lot. Ik moest er tijdens het lezen van Ik voel me in de hele wereld thuis regelmatig aan terugdenken. Hoe anders schrijft Rosa Luxemburg in haar brieven, hoe monter, hoe positief, hoe vol van levenslust! Regelmatig berispt ze vrienden en vriendinnen die wat haar betreft al te zeer bij de pakken neerzitten. Ze benadrukt juist de hoop die er altijd is als je maar goed zoekt, het leven dat elk voorjaar weer terugkeert, de schoonheid die je vindt in de natuur en literatuur.

Terwijl je als lezer alleen zijdelings meekrijgt dat buiten de gevangenis de oorlog woedt in de loopgraven en de politieke onrust toeneemt, probeert Luxemburg de moed erin te houden binnen haar kleine, gesloten wereld. Ze geniet des te meer van de paar plukjes natuur die te vinden zijn in de gevangenistuin en de vogels die ze ziet en hoort door de tralies van haar cel. Gelukkig ontvangt ze wel brieven en mag ze zelf zo nu en dan ook een brief versturen. Dat doet ze gretig; ze stopt er haar hele ziel en zaligheid in.

Kwijnen en kniezen zijn wat Luxemburg betreft geen optie. Ze heeft een rotsvast vertrouwen dat alles beter zal worden in de toekomst, als we onze menselijkheid maar bewaren. ‘Ik heb het gevoel dat al deze morele modder, waar wij doorheen waden, dit grote gekkenhuis waarin wij leven, op slag van vandaag op morgen als door een toverstaf in het tegendeel kan omslaan.’ (p. 125)
Zoals Joke J. Hermsen in het nawoord bij deze uitgave schrijft: ‘Ethisch handelen, het streven naar economische rechtvaardigheid, kennis van wetenschap en kunst, de zorg voor de ander, dat alles zou volgens Rosa Luxemburg richting aan menselijkheid moeten geven.’ Of, zoals Luxemburg zelf schrijft aan haar goede vriendin Sophie Liebknecht: ‘Sonjuscha, liefste, wees ondanks alles rustig en vrolijk. Zo is het leven en zo moet men het aanvaarden, dapper en glimlachend – ondanks alles.’ (p. 137)

Je proeft hierin ook de strijdbaarheid van de activist Rosa Luxemburg. De strijdbaarheid die haar kort na haar vrijlating aan het eind van de Eerste Wereldoorlog fataal zou worden. Op 15 januari 1919, tijdens de kortstondige revolutie die in het naoorlogse Duitsland uitbrak, werd Rosa Luxemburg vermoord, samen met mede-socialist Karl Liebknecht. Pas maanden later wordt haar lichaam teruggevonden, gedumpt in het Berlijnse Landwehrkanaal. Ze wordt een icoon voor revolutie en vrijheid en een voorbeeld voor veel latere schrijvers en denkers, zoals Hannah Arendt.

In de brieven komt dit allemaal terug, maar dan in een ingetogen, alledaagse context. Het is opbeurende en inspirerende lectuur, waarin ik allerlei mooie zinnen heb onderstreept. Als het in de toekomst een keer tegenzit kan ik dit boek erbij pakken. Want als Rosa Luxemburg zelfs vanuit de gevangenis het licht blijft zien aan het eind van de tunnel, dan kunnen wij dat toch zeker ook. Wij kunnen naar buiten de natuur in, mooie boeken lezen en elkaar daarover vertellen. Doe dat ook vooral, trek die wandelschoenen aan, geniet van al het moois in het leven en lees de brieven van Rosa Luxemburg! En wie weet krijg je zoals ik ook de onstuitbare neiging dit boek bij zoveel mogelijk mensen onder de neus te houden.

Tot slot nog een van de mooiste passages uit het boek. Luxemburg beschrijft hierin dat ze op de binnenplaats van de gevangenis een kudde buffels ziet die door de hardhandige bewakers naar binnen wordt geleid. De buffels komen uit Roemenië en zijn helemaal naar Duitsland geleid, als oorlogsbuit. Het tekent haar strijd tegen onrechtvaardigheid en geweld en haar gevoel voor de schoonheid en kracht van de natuur, ondank alles:

De dieren stonden daarna bij het afladen doodstil van uitputting en één, degene die bloedde, staarde daarbij voor zich uit met een uitdrukking in het zwarte gezicht en de zachte, zwarte ogen, als een moegeschreid kind. Het was precies de uitdrukking van een kind dat streng gestraft is en niet weet waarom, waarvoor en hoe het aan de pijn en het ruwe geweld moet ontkomen… Ik stond ervoor en het dier keek me aan, de tranen sprongen in mijn ogen – het waren zijn tranen, men kan om de liefste broeder niet smartelijker sidderen dan ik in mijn machteloosheid om dit stille leed sidderde. Hoe ver, hoe onbereikbaar, verloren de vrije sappige groene weiden van Roemenië! Hoe anders scheen daar de zon, blies er de wind, hoe anders waren de schone geluiden van de vogels of het melodieuze roepen van de herders. En hier – deze vreemde, kille stad, deze bedompte stal, het walgelijke muffe hooi met rot stro vermengd, de vreemde verschrikkelijke mensen en – de stokslagen, het bloed, dat uit de verse wonden stroomt… Oh, mijn arme buffel, mijn arme geliefde broeder, wij staan hier beiden zo machteloos en verslagen en zijn slechts één in smart, in machteloosheid, in heimwee. (p. 137)

In haar nawoord raadt Joke Hermsen een graphic novel over Rosa Luxemburg aan die een paar jaar geleden is geschreven door Kate Evans: Red Rosa. Die komt bij mij ook zeker op het lijstje.

Rosa Luxemburg – Ik voel me in de hele wereld thuis
Van Oorschot, 2020
Vertaald uit het Duits door M. Verdaasdonk, Ingrid Wildschut en Jan Sietsma
200 pagina’s

Facebooktwitterlinkedinmail

2 thoughts on “Rosa Luxemburg – Ik voel me in de hele wereld thuis

  1. Wat een prachtige recensie, je hebt mij overgehaald, ik ga het boek zeker lezen!
    Groetjes,
    Hansje

    1. Wat leuk om te horen, Hansje! Hopelijk vindt je het net zo mooi als ik. Geniet ervan!
      Groetjes,
      Casper

Leave a Reply to Casper Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *